«

»

Bericht afdrukken

‘Lodewijk XVI maar ook wat rococo!’

Veel monumentale woningen in Zierikzee hebben fraaie bovenlichten en snijramen. Destijds dienden ze een praktisch doel en zorgden voor licht in de gang. Maar rijke burgers etaleerden er natuurlijk ook hun positie en welstand mee.

 

d'Adelaere in Zierikzee

Huis d’Adelaere in Zierikzee

Het speuren naar fraaie bovenlichten en snijramen is een goede reden om eens door een stad te dwalen. Meer dan eens levert dat mooie ontdekkingen op zegt Ben Veldstra die al veel van dergelijke stadswandelingen heeft ondernomen. Voor Veldstra, oud-docent in Den Haag, zijn bovenlichten en snijramen een hobby die in de loop der tijd een serieuze ondertoon heeft gekregen. Meer dan enkel belangstelling drijft hem nu eigenlijk ook een maatschappelijke opgave deze ornamenten te bewaren en behoeden. Bovenlichten en snijramen zijn amper onderwerp van studie en ook gemeenten leggen maar weinig moeite aan de dag om deze ornamenten te inventariseren en te beschermen, vindt hij. “Ik vind dat vreemd, want eigenlijk zijn ze onderdeel van ons cultureel erfgoed. Ik ben geregeld in het buitenland, maar nergens zie ik op dit vlak zo veel geschiedenis en diversiteit als hier bij ons.”

Bovenlichten en snijramen

Bovenlicht van pand d’Adelaere

Bovenlichten en snijramen zijn elementen die zich boven de voordeur bevinden. Ze kwamen in zwang toen de gang haar intrede deed in de tweede helft van de zeventiende eeuw. Tot die tijd stapte je bij binnenkomst van een woning direct de kamer in. Om toch voldoende daglicht in de gang te laten binnenkomen, moest er een oplossing komen en zo kwam boven de deur een bovenlicht. Als decoratie-element stonden deze bovenlichten en snijramen niet op zichzelf, maar hoorde het bij een volledig nieuwe gevelstijl om panden te decoreren. Voor die stijl lag de inspiratiebron bij het hof van de Franse koningen Lodewijk XIV, XV en XVI. Heel toepasselijk worden de barokstijlen die zo ontstaan zijn, dan ook aangeduid als ‘Lodewijkstijl’.

Bovenlicht of snijraam?

Wanneer spreek je nu van een bovenlicht en wanneer van een snijraam? De termen worden door elkaar gebruikt, zegt Veldstra. Ieder hoog venster dat gesitueerd is boven een deur of ander venster kun je volgens hem al een bovenlicht noemen. “De term snijraam is voorbehouden aan die bovenlichten waarin zich een houtgesneden ornament bevindt.”

Pronkrisaliet

Pand De Aveling, Oude Haven 55 in Zierikzee

In de achttiende eeuw verschenen ook in Zierikzee patriciërswoningen met een nieuwe gevel en een nieuwe ingangspartij. Burgers die het zich konden veroorloven, lieten hun woning voorzien van een monumentale hardstenen gevel die soms wel vijf vensterassen breed en drie bouwlagen hoog was. Bij zo’n gevel hoorde een pronkrisaliet, een vooruitspringende en gedecoreerde gevelpartij die over alle woonlagen heen loopt en waarbinnen zich de entree bevindt. Binnen zo’n omlijsting en boven de deur kwam vaak een fraai ornament naar de mode en stijl van die tijd. Van die bovenlichten of snijramen zijn nog fraaie en deels authentieke exemplaren aan te wijzen. Dat is bijvoorbeeld het geval aan Oude Haven 54 (d’ Adelaere), Oude Haven 55 (De Aveling) en Havenpark 35.

Acanthusblad

Bovenlicht van De Aveling

Niet alle Lodewijkstijlen komen we in Zierikzee even vaak tegen. Zo is de Lodewijk XIV stijl er niet te vinden. Het is een zware, pompeuze stijl die in Nederland in de eerste decennia van de 18e eeuw werd toegepast, zegt Veldstra. Kenmerkend is de volledige symmetrie waarbij het acanthusblad een geliefd motief was. “Kijken we naar de bovenlichten en snijramen in deze periode, dan valt op dat het raam volledig is volgegroeid met weelderig acanthusloof en dat er maar weinig glasoppervlak overblijft.” Tussen de houten roeden of het smeedwerk is glas van kleine afmetingen aangebracht. Veldstra: “Het is typerend voor deze tijd. De techniek was in deze jaren nog niet zo ver dat ambachtslui ook grote oppervlakten in vlakglas konden maken.”

Huize d’Adelaere

Het acanthusblad was een geliefd motief. Links Lodewijk XIV stijl, rechts Lodewijk XV stijl.

De stijve en formele Lodewijk XIV stijl wordt hier dan wel gemist, dat is niet het geval met het antwoord dat hierop kwam. In het midden van de achttiende eeuw was er meer behoefte aan weelde, gemak en ongedwongenheid. Dat kwam terug in de gevels en een schoolvoorbeeld daarvan is Huize d’ Adelaere, een pand dat in zeer rijke Lodewijk XV stijl is gedecoreerd. Het pand heeft een asymmetrisch geplaatste pronkrisaliet en een zwierig Rococo-snijraam. “Hier zie je dat de hoofdlijnen meer en meer zwierige bewegingen aannemen. Ook zie je asymmetrie in de verdeling van de roeden. De symmetrie is niet helemaal zoek, maar in het midden kom je in deze periode toch altijd een draaiing in het ornament tegen. En wat zeer karakteristiek is, is de gedraaide kuif van het top-acanthusblad.”

Bloemenslingers

Met niet minder enthousiasme vertelt Veldstra over het snijraam van ‘de Aveling’ dat een boogscheut verder ligt en eveneens in uitstekende conditie verkeert. Een stadspaleisje noemt hij het. “Een ware lust voor het oog.” Het raam is van een periode later en gesneden in ‘Lodewijk XVI’ stijl. Maar Rococo invloeden zijn er ook, stelt hij vast. “In dit snijraam is weer een volledige symmetrie die kenmerkend is voor de Lodewijk XVI stijl. We zien een vaas met afhangende bloemenslingers met daarop een vogel. Enkel door die vogel wordt de symmetrie doorbroken. Bovenin bevindt zich een opengewerkt palmet. De gebogen bovenlijst is symmetrisch aan beide kanten wat geknikt. Het is een kenmerk dat we juist in deze tijdsperiode bij gevels tegenkomen.”

Lodewijk XVI maar ook Empire-stijl

Havenpark 35 in Zierikzee

In dezelfde XVI stijl, maar dan nog wat later, is het snijraam van Havenpark 35, het huis waar ooit geneesheer en botanicus Job Baster gewoond heeft. “Het is een snijraam dat in ‘Lodewijk XVI’ stijl gemaakt is, maar duidelijk ook Empire kenmerken heeft. Het bijzondere is dat het volledig in tact is en dat het in één stijl is uitgevoerd met de deuromlijsting en het deurkalf. Dat deurkalf is de houten balk die het bovenste deel van de deurpost vormt en deze afscheidt van het bovenlicht.” Veldstra dateert het raam voorzichtig rond 1790 en wijst op typische symbolen: het strikje bovenin, de krans in het centrum en de smalle guirlande ofwel lauwerkrans, die over het ovaal is gedrapeerd. Onder de krans zien we twee gekruiste gouden acanthusbladeren. “Het komt allemaal op in de Lodewijk XVI periode. Ik vermoed dat toen ook het deurkalf is ontstaan.”

Kenmerken van classicisme

Het bovenlicht heeft ook kenmerken van het classicisme en de Empire-stijl, stijlen die beide na de Franse revolutie dominant werden. Napoleon drukte toen zijn stempel op Europa en met hem herleefde de belangstelling voor de Romeinse oudheid, voor Egypte en voor klassieke oorlogsattributen als lauwerkransen, schilden en toortsen. “Toch kom je zo’n onvervalste Empire-stijl maar een enkele keer tegen in de Nederlandse gevels,” zegt Veldstra. “Deze stijl heeft in Nederland niet zo veel invloed gehad. Wat je vooral ziet, is een combinatie van elementen uit de ‘Lodewijk XVI’ stijl met nieuwe elementen.”

Middenovaal

Bovenlicht van Havenpark 35 in Zierikzee

Wat niet te missen is in het bovenlicht aan Havenpark 35, zijn de vergulden roeden van het raam. “Met die gouden kleur werd de keizerlijke sfeer extra luister gegeven. Ook in dit raam is dat aanwezig.” Wat opvalt zijn de diagonalen in het raam die wellicht te duiden zijn als sterk gestileerde lansen, staven of pijlen. “Een element dat nu alom aanwezig is, is de krans in het centrum. Het is een motief dat je in de Lodewijk XVI stijl veel tegenkomt maar dat ook hoort bij de Empirestijl. Het is een middenovaal die gelijkenis heeft met een spiegel en hier is uitgevoerd met een parellijst waar bovenaan een kleine lauwertak overheen is gedrapeerd.”

Lodewijkstijlen

De zogenaamde Lodewijkstijlen zijn barokstijlen die geïnspireerd zijn door de interieurstijl van de Franse koningen. Bouwmeesters pasten deze stijl in ons land toe in de achttiende eeuw. Als stijl zijn te onderscheiden de Lodewijk XIV stijl (1700-1740) Lodewijk XV stijl of Rococo (1740-1770) en de Lodewijk XVI stijl (1770-1800) die de overgang naar Empire-stijl en neoclassicisme inluidt.

Eerder verschenen in Tijdschrift Schouwen-Duiveland, zomer 2012

 Foto’s: Ben Veldstra

Permanente koppeling naar dit artikel: http://www.koersopzeeland.nl/erfgoed-boven-de-deur/

1 reactie

  1. A. Wijker

    Goede informatie. Waar ik ook in geïnteresseerd ben zijn de gevel- en interieurkleuren uit die tijd.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *