«

»

Bericht afdrukken

Een kapel aan de vergetelheid ontrukt

In de Verklikkerduinen stond ooit het kapelletje ‘Onze Lieve Vrouwe op Zee’. Zo’n vijfhonderd jaar geleden togen mensen hierheen om er te bidden en een Maria-insigne te kopen. Voor hen die een scheve schaats hadden gereden, was het ook een strafbedevaart!

Een gehucht moet het zijn geweest. Want niet meer dan zo’n zeven huisjes en een kapel staan er op de Visscher-Romankaart uit 1655. Voor Frans Beekman, publicist en deskundige van het duingebied in de Kop van Schouwen is het deze kaart die de beste indruk geeft van het buurtschapje waar de kapel ‘Onze Lieve Vrouwe op Zee’ moet hebben gelegen. In zijn magnum opus ‘De Kop van Schouwen onder het zand’ beschrijft hij dat de kapel in het begin van de zestiende eeuw genoemd wordt, maar dat er reeds in de dertiende en veertiende eeuw al aanwijzingen waren voor haar bestaan. Op de kaart van cartograaf Nicolaas Visscher zien we de situatie die voor het midden van de zestiende eeuw moet hebben gegolden: een bochtige weg die uit Haamstede vertrekt en door de Verklikkerduinen slingert. Aan de binnenkant van de Noordduinen over de weg die nu het Middenpad heet, is daar een klein gehucht. Hier op een kruising van weggetjes ligt ‘Ons Vrou op Zee’.

Onze Lieve Vrouwe op Zee

Onze Lieve Vrouwe op Zee

Kanunnik

Op basis van verschillende bronnen en onderzoeken is te reconstrueren dat het middeleeuwse Onze Lieve Vrouwe op Zee bij een klein gehucht in de duinen op het eiland Schouwen heeft gelegen. Tijdens de late middeleeuwen viel de kapel onder het patronaat van de St. Jacobuskerk van Renesse en wellicht werd de kapel in de duinen bediend door een kanunnik van het Onze Lieve Vrouwkapittel dat in de Jacobuskerk was gevestigd. Beekman houdt het voor mogelijk dat de nederzetting waar het kapelletje destijds bij hoorde, wellicht ‘(De) Duine(n)’ moet hebben geheten.

Na de plundering door de Watergeuzen in 1572 is Onze Lieve Vrouwe op Zee in verval geraakt en overstoven door de duinen. In de eeuw daarna moeten de overblijfselen waarschijnlijk nog te zien zijn geweest, want tot aan het einde van de zeventiende eeuw prijkt Onze Lieve Vrouwe op Zee nog op verschillende kaarten van Zeeland en het eiland Schouwen.

Slufter

Voor wat de situering betreft, is ook bekend dat de kapel ten westen stond van het zogenaamde Palinxgat. Dat Palinxgat was een inham in de duinen van Schouwen, maar verzandde na de zeventiende eeuw. De kreek ontstond rond het jaar 1000 en voerde water uit de duinstreek tussen Renesse en Haamstede af naar zee. Het moet een slufter van enige betekenis zijn geweest, getuige de vele muntvondsten die hier zijn gedaan. Voor Beekman is het voorstelbaar dat Onze Lieve Vrouwe op Zee op deze plek ook een baken voor de scheepvaart is geweest. Hier moet nog een aardige wetenswaardigheid worden verteld. Vanwege de slechte ontwatering bleven deze gronden relatief lang nat en zompig. Voor de bevolking had die natte situatie ook een voordeel. Door al dat water was het gebied aantrekkelijk voor palingen en daaraan heeft het ook zijn naam ontleend.

Groot gevaar

In de huidige kerk Onze Lieve Vrouwe op Zee in Haamstede staat een bijzonder beeld dat veel zegt over de betekenis die de oude Mariakerk heeft gehad. Op een ereplaats zien we een houtsnijwerk van de Haagse kunstenaar Pieter Biesiot. Uit lindenhout gesneden staat daar een beeltenis van Maria met het Jezuskind op haar arm. Ze staat in een boot te midden van woeste golven.

Het is precies deze beeltenis die velen nu, maar vooral toen, kracht, geloof en vertrouwen heeft gegeven. Een Maria die op de steven van een boot staat en haar kind beschermt en koestert op momenten van groot gevaar. Vooral in de eeuwen waarin velen de zee op moesten en zich daar vaak van God en iedereen verlaten voelden, moet die beeltenis geloof, hoop, vertrouwen en kracht hebben geschonken. Net als in meer kapellen aan de kust zullen ook hier de vissers en zeelieden met hun smeekbeden tot Maria gekomen zijn om haar te vragen hen op die gevaarlijke tochten bij te willen staan en te willen beschermen.

kapel03

Pelgrimsinsigne Maria met kind, afkomstig uit Walsingham
Het hoofdje van het Jezuskind is afgebroken

Plaats van devotie

Net als de kapelletjes aan de Vlaamse kust zoals die in Lombardsijde, Koksijde en bij Bredene, was ook Onze Lieve Vrouwe op Zee bij Haamstede een plaats van devotie. Vissers deden de kapel aan om er een ‘gewijdje’ te halen. Dat was een medaille of een insigne die ze bij zich droegen, op hun kleren spelden of aan de mast van hun schip bevestigden. Enkele tientallen insignes met afbeeldingen van Maria en Kind zijn er bij Westenschouwen gevonden. Dat deze insignes afkomstig zouden kunnen zijn van de kapel Onze Lieve Vrouwe op Zee, dat kan echter niet worden vastgesteld.

Strafbedevaart

Veel gelovigen hebben de kapel in de duinen bezocht om er hun gebeden te doen en om er een Maria insigne te kopen. Maar Onze Vrouwe op Zee was ook een pelgrimsoord. In zijn boek vertelt Beekman dat er vooral in de zestiende eeuw verschillende strafbedevaarten naar de kapel zijn ondernomen. Voor een vergrijp of overtreding legde het gerecht en de baljuw van Zierikzee overtreders een geldboete op, maar vaak ook een andere straf. Niet zelden bestond dit uit een strafbedevaart van ‘enkele dagen gaans’ naar de Mariakapel bij Haamstede in de duinen. Uit rechtsbronnen kan worden opgemaakt dat dit in de periode van 1490 tot 1570 zo’n zesendertig keer is gebeurd. Als bewijs dat de strafbedevaart daadwerkelijk was volbracht, gold een bewijsbrief met lakstempel die de bedevaartganger bij de schepenen moest inleveren. Aan de kapel was een priester verbonden die deze verklaring van volbrachte bedevaart kon afgeven.

Pelgrimsinsignes van Maria met kind zijn veelvuldig gevonden

Pelgrimsinsignes van Maria met kind zijn veelvuldig gevonden

Schelden tegen de burgemeester

Uit gegevens van het Meertens Instituut blijkt dat de strafbedevaarten waartoe de baljuw van Zierikzee mensen veroordeelde, alleen voor kleinere vergrijpen werden opgelegd. Wat dat was, leert de inventaris van de rechtbank van Zierikzee: schelden tegen de burgemeester, verzet tegen justitie, bezorgen van huisvredebreuk, vechten of het stelen van boompjes uit het klooster in Noordgouwe. Maar het gerecht was er in die tijd ook niet van gecharmeerd wanneer iemand een priester ’s nachts overlast bezorgde of wanneer mensen slecht onderhoud hadden gepleegd aan een dijk. Ook dat waren redenen om zo’n strafbedevaart op te leggen.

Fundamenten kapel

Aan het Middenpad wijst een informatiepaneel op de plek waar in 1833 de fundamenten van de kapel zijn bloot gestoven door de wind. Dat jaartal was het eerste moment waarop bleek dat de stenen opbouw van de kapel er niet meer was. Bijna een eeuw later, in 1907, heeft architect Johannes Hoogenboom uit Renesse nader onderzoek gedaan. Hij tekende de locatie en legde vast wat hij met het oog op de fundamenten aantrof. Hij registreerde onder meer een stuk geglazuurde vloertegel en ook iets wat hij aanduidde als ‘profilstenen’. Verder heeft Hoogenboom ook het formaat genoteerd van de bakstenen uit de fundering. Eén ervan is in 1959 ingemetseld in de huidige Strandkerk in Haamstede.

Architect Hoogenboom bij de fundering van de kapel

Architect Hoogenboom bij de fundering van de kapel

Houten voorganger

Onderzoek naar de fundering en de baksteenformaten wijzen uit dat het kapelletje zo’n zeven en een halve meter breed moet zijn geweest en op zijn vroegst rond 1500 moet zijn opgetrokken. De precieze locatie daarbij zijn de Verklikkerduinen aan het einde van het tegenwoordige Middenpad in de laatste duinvallei vóór het strand.

Een belangrijke vaststelling is natuurlijk dat de kapel is geplunderd en (deels) is verwoest door de Watergeuzen op 17 april 1572. Dat de volledige opbouw van de kapel echter volledig verdwenen is, mag echter niet deze Watergeuzen worden aangerekend. Beekman concludeert dat mensen de stenen hebben weggehaald en het restant eind zestiende eeuw moet zijn overstoven door de wind. Overigens houdt Beekman het wel voor mogelijk dat onder deze fundering zich nog resten van een houten voorganger kunnen bevinden. En bij opgravingen in de buurt zouden wellicht ook nog sporen van het dorpje ‘(de) Duine(n)’ kunnen worden gevonden.

 

Bronnen:

Beekman, F., De Kop van Schouwen onder het zand

Documentatie Meertens Instituut

 Foto’s:

(Maria-insignes) Zeeuws Museum; schenking Vrienden van het Zeeuws Museum. Fotografie Ivo Wennekes

Gemeentearchief Schouwen-Duiveland

 

Permanente koppeling naar dit artikel: http://www.koersopzeeland.nl/een-kapel-aan-de-vergetelheid-ontrukt/

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *