«

»

Bericht afdrukken

Decoraties of stenen bezweringen?

Soms zijn ze overduidelijk aanwezig, een andere keer moet je er naar zoeken. Toch is de kans groot dat een laat Middeleeuwse toren, kerk, poort of kasteel metseltekens draagt. Ook op oude muren van Zeeland is soms een ruit, hart, maalteken of calvariekruis te zien.

Metselaarstekens worden ze wel genoemd. Het is een benaming die Ben Veldstra zelf liever niet in de mond neemt. “Noem ze maar metseltekens, dat dekt de lading beter,” zegt hij. Voor Veldstra is het namelijk niet logisch dat deze tekens een soort signatuur van de metselaar zijn die hij naar believen achterliet op een gebouw. “De tekens zijn daarvoor te uniform en te weinig individueel. Vergeet daarbij niet dat het heel ingrijpend was om zo’n teken te metselen. Eerder dan een aardigheidje van de metselaar zélf, denk ik daarom aan een behoefte die algemeen gedeeld werd.”

Ruitmotief Nobelpoort

Twee van de drie overgebleven stadspoorten van Zierikzee dragen een ruitmotief

 Metselteken

Voor Veldstra ligt het meer in de rede dat bepaalde gebeurtenissen ertoe leidden dat men tot het aanbrengen van zo’n metselteken besloot en dat deed vanuit de mores, de overtuiging en het geloof uit die tijd. Of de toenmalige kerkelijke of wereldlijke overheid zich daar ook mee bemoeide, is moeilijk vast te stellen. “Waarschijnlijk zal het ook een soort volksgeloof en volkscultuur zijn geweest en hadden metselaars de vrijheid om die tekens aan te brengen. Na 1600 bleef er nog slechts een decoratieve functie over.”

Oude muren

De interesse voor metseltekens brengt Ben Veldstra, docent aan de academie voor Facility Management van de Haagse Hogeschool, naar tal van plaatsen in Nederland, Belgie, Noord-Frankrijk en Duitsland waar hij motieven op oude muren inventariseert en fotografeert. En passant kijkt hij tijdens die bezoeken ook naar de bovenlichten en snijramen van huizen en gebouwen. “Ook dat is cultureel erfgoed en ook dat heeft mijn interesse.”

Wat zijn metseltekens?

Metseltekens, zo zegt de literatuur, zijn motieven en figuren die door de opkomst van de baksteenproductie vanaf de dertiende en veertiende eeuw in Noordwest Europa in zwang raakten en in het metselwerk werden aangebracht. Algemeen wordt aangenomen dat die tekens de bedoeling hadden onheil af te wenden en/of vruchtbaarheid en voorspoed af te smeken. Tekenen die veel voorkomen zijn de ruit, het hart, het maalkruis, de toverknoop en het calvariekruis,

Stadspoort Zierikzee

In Zeeland blijken met name de oude kerkjes op Walcheren en Zuid-Beveland rijk aan metseltekens te zijn. Schouwen-Duiveland blijft hierbij wat achter. De oogst is er mager, maar toch ook wel weer verrassend, zegt hij. “Ik vind het bijvoorbeeld opvallend dat twee van de drie overgebleven stadspoorten van Zierikzee een ruitmotief dragen. Zo kent de Zuidhavenpoort motieven die uitgevoerd zijn in groengeglazuurde stenen. De Nobelpoort heeft ook een ruitmotief, maar dat kent weer een dubbelconcentrisch patroon, waarschijnlijk om de betekenis van die ruit te versterken. Ik sta altijd weer te kijken van de variatie in patronen en de verrassende plaatsen waarop de tekens zijn aangebracht. Je blijft je dan altijd afvragen wat men toch met die tekens wilde.”

ruitmotief Nobelpoort Zierikzee

Dubbelconcentrisch ruitmotief in de Nobelpoort van Zierikzee

Gekleurde steen

Om patronen te maken, gebruikten de metselaars baksteenkoppen met een afwijkende kleur. Veldstra: “Die afwijkende kleur is het gevolg van de baktechniek uit die tijd. Die stenen waren eigenlijk misbaksels maar werden vanwege de goede kwaliteit gewoon bij het metselen gebruikt. Ook werden ze opzij gelegd om er figuren mee te metselen.” In de stadspoorten van Zierikzee zijn de muurtekens uitgevoerd met groengeglazuurde baksteenkoppen. De motieven in de Jacobuskerk van Renesse zijn daarentegen weer gemaakt van blauw geglazuurde bakstenen. “Die gekleurde stenen zie je vooral in de kuststreek van Vlaanderen en Zeeland want daar werd zouthoudende turf gebruikt voor het stoken van de ovens.”

 Judocuskerk

Veldstra kan het niet nalaten even uit te weiden over het gebruik van die geglazuurde stenen. Het voert hem naar de Judocuskerk in Oosterland. “In deze losse zadeldaktoren zitten geen speciale metseltekens, maar toch is die toren een juweel om te zien. Toren en schip zijn omstreeks 1400 gebouwd en het koor rond 1500. Maar het gaat me om het prachtige metselwerk dat echt een bezichtiging waard is. Blijkbaar hadden de metselaars destijds de beschikking over een ruime variëteit aan gekleurde stenen om hun kerk mee te bouwen. Het resultaat is een kleurrijk superjuweel!”

Metseltekens Jacobuskerk Renesse

Jacobuskerk Renesse. Op het schip, rechts naast de kerktoren, zijn een calvariekruis, een hart en een ruit zichtbaar.

Symbool van de vruchtbaarheid

Tekenen die het meest voorkomen zijn de ruit, het hart, het maalkruis en het calvariekruis. Voor wat de ruit betreft, zo zegt Veldstra, wordt er bijna niet meer aan getwijfeld dat dit een vruchtbaarheidssymbool is geweest en geïnterpreteerd moet worden als een gestyleerd vrouwelijk geslachtsorgaan. “Al bij heel vroege culturen kom je dit zinnebeeld tegen. Mogelijk dat Germaanse volkeren deze tekens in christelijk Europa hebben geïntroduceerd en dat ze daar in een afgezwakte betekenis zijn blijven bestaan. Oorspronkelijk had het ruitmotief de bedoeling de goden gunstig te stemmen om bewoners en/of gebruikers nageslacht te geven.”

Uit de literatuur concludeert Veldstra dat de ruit in de Middeleeuwen veelvuldig voorkwam en vaak zichtbaar was op meubels, gebruiksvoorwerpen, sieraden, borduurwerk. De ruit is ook een van de tekenen van het kaartspel dat rond 1500 erg populair werd in Frankrijk. “Het verband met vrouwelijkheid is steeds aanwezig. Zo hadden vrouwelijke wapenschilden in de Middeleeuwen vaak een ruitvorm. Voor gehuwde vrouwen was dat –ongeveer vanaf de zeventiende eeuw- een ovale vorm. Ook de uithangbordjes van vroedvrouwen kenden een ruitvorm.”

Calvariekruis in Renesse

Is het de ruit die in meer vormen op de stadspoorten van Zierikzee prijkt, in de muren van de Sint Jacobuskerk van Renesse zijn weer andere tekenen ingemetseld. Op het schip, rechts naast de kerktoren zijn opvallend zichtbaar een calvariekruis, een hart, en ook hier wederom een ruit, maar nu in vieren gedeeld. Over het hart zegt Veldstra dat het in de veertiende eeuw als symbool gebruikt werd. Het kende toen al een inkeping aan de bovenzijde, maar de spitse punt was er nog niet. Die deed pas halverwege de zestiende eeuw zijn intrede, licht hij toe. “Van oudsher heeft het hart voor veel culturen een bijzondere betekenis. In het westen is het hart de zetel van de liefde, hetzij van mens tot mens, hetzij in een spirituele en religieuze zin. In het oosten, zoals in Egypte, werd het hart geassocieerd met intelligentie en wijsheid. Het stond dus al vroeg symbool voor iets heel dierbaars, namelijk liefde en wijsheid.”

Duidelijk herkenbaar op de kerkmuur in Renesse is het calvariekruis dat met de karakteristieke voet verwijst naar de berg Golgotha, de plaats waar Jezus gekruisigd werd. De opbouw van het calvariekruis –de voet, de staaf en de kop- staan voor geloof, hoop en liefde en symboliseren de overwinning op de dood. Voor het christendom is het calvariekruis het universele teken.

Metseltekens Aagtekerke

Aagtekerke. Twee in vieren gedeelde ruiten met twee maalkruizen in het midden

Maalkruis

In Zeeland komen we het maalkruis tegen in het oude kerkje van Aagtekerke op Walcheren en op de muren van de kerkjes van Kapelle, Kloetinge en Kruiningen, alle op Zuid-Beveland. ‘Het kerkje van Aagtekerke is genoemd naar St. Agatha, de beschermheilige tegen vuur die ook patrones was van vele vrouwelijke beroepen. Hier zijn zowel op de noord- als zuidzijde metseltekens aangebracht. Aan de noordzijde zitten bovenaan twee in vieren gedeelde ruiten met daaronder twee maalkruisen. Op de zuidzijde van de toren zien we onder meer het calvariekruis een gevierendeelde ruit en ook een maalkruis.’ Ook de St. Johanneskerk van Kruiningen, de Geerteskerk van Kloetinge en de Onze Lieve Vrouwe Kerk in Kapelle dragen maalkruisen. “Voor mij is het altijd een beetje zoeken waar ze zijn aangebracht. Zo blijkt het maalteken van de Johanneskerk achter een aangebouwd huisje te zitten. En voor de maalkruistekens van de Geerteskerk, genoemd naar Sint Geertruida, beschermster tegen ratten- en muizenplagen, moet je helemaal aan de achterkant van de toren zijn. Een wonderlijke plek, want normaal gesproken zitten ze daar niet.”

Metseltekens Johanneskerk Kruiningen

Een bollen calvariekruis in blauw geglazuurde steen op de Johanneskerk van Kruiningen

 

Symbool van rechtspraak

Van oudsher is het maalkruis een onheilafwerend teken dat boze geesten, rampspoed en ziekten op afstand moet houden. Daarnaast is het mogelijk ook een symbool van rechtspraak geweest. Maar welke betekenis is nu ouder en hoe verhouden die symbolische betekenissen zich tot elkaar? Voor Veldstra ligt er een duidelijk verband. “Het dilemma dat zich voordoet is: koos justitie in verband met het handhaven van de orde voor het onheilafwerende symbool, of ontleenden de boeren het onheilafwerend symbool aan de rechtspraak? De eerste mogelijkheid ligt voor de hand. Ik denk dat de lagere rechtbanken (schout en schepenen) symbolen moeten hebben gebruikt die van ouds af aan bij het volk ingeburgerd waren.”

Kerken en torens worden sinds mensenheugenis gebruikt als plek om recht te spreken. Voor hen die veroordeeld werden, wachtte onder de toren het cachot. “Om die plaats aan te duiden, zou het logisch kunnen zijn dat bij aanvang van de bouw van de kerk één of meerdere maalkruisen op de toren of kerk werd(en) aangebracht. Ik denk dat dat maalteken destijds ontzag moet hebben ingeboezemd, misschien wel net zo veel als de blauwe strepen van een politieagent vandaag.” Deze justitiële betekenis is nog allerminst bewezen, stelt Veldstra. De onheilwerende betekenis daarentegen wel.

Foto’s: Ben Veldstra

 

Permanente koppeling naar dit artikel: http://www.koersopzeeland.nl/decoraties-of-stenen-bezweringen/

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *